Gdybyśmy zasiedli do staropolskiej wieczerzy wigilijnej, moglibyśmy się zdziwić, jak wyglądał jej koniec. Dzisiaj kawa w Wigilię jest dla wielu z nas naturalnym dopełnieniem świątecznej kolacji. W naszej palarni Colbergcoffee pod Kołobrzegiem postanowiliśmy przyjrzeć się początkom tego zwyczaju. W dawnych opisach obrzędów wigilijnych nie znaleźliśmy jednak żadnej wzmianki o podawaniu kawy po wieczerzy.

Żeby zrozumieć, skąd wzięła się filiżanka kawy na świątecznym stole, trzeba przyjrzeć się dwóm rzeczom: historii picia kawy w polskich domach oraz temu, jak spędzano czas po kolacji wigilijnej. Kiedy zestawimy ze sobą te historie, łatwiej będzie zrozumieć współczesny zwyczaj podawania kawy do makowca, pierników i innych świątecznych wypieków.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jak kawa trafiła do Polski i stała się codziennym napojem Polaków.
  • Jak dawniej spędzano wieczór wigilijny i skąd mógł się wziąć zwyczaj picia kawy po wieczerzy.
  • Jaką kawę wybrać do świątecznych ciast i podać gościom w Wigilię.
Paczki Świątecznej Kawy Colbergcoffee i filiżanki z latte art na blacie
Paczki Świątecznej Kawy Colbergcoffee i dwie filiżanki kawy z latte art na blacie.

Andrzej Morsztyn miał pić kawę na Malcie w 1643 roku. Należał jednak do przeciwników tego napoju. Kawa szeroko rozpowszechniła się w Polsce w czasach saskich.

Na początku XVIII wieku pojawiały się wzmianki o kawie w kalendarzach i traktatach medycznych. Zalecano jej picie między innymi przy dolegliwościach żołądka. Takie informacje znajdujemy w publikacjach z Zamościa z 1703 roku, Częstochowy z 1707 roku oraz Krakowa z 1716 roku.

Zwyczaje związane z piciem kawy dobrze oddaje Jędrzej Kitowicz w swoim „Opisie obyczajów za panowania Augusta III”. Według niego kawa stała się ulubionym napojem rzemieślników i mieszczan. Ubożsi przygotowywali napoje z palonej pszenicy lub cykorii i dodawali do nich mleko. Kitowicz wspomina również, że u kobiet poranna kawa wypierała spożywaną wcześniej na śniadanie polewkę piwną.

Zmieniało się także podejście do picia kawy poza domem. Z historycznych opisów wynika, że na początku XVIII wieku Antoni Momber uruchomił kawiarnię w Gdańsku. Próba otwarcia podobnego lokalu przez Francuza Henriego Duvala w Warszawie w 1724 roku zakończyła się bankructwem. Warszawiacy nie byli wówczas chętni do publicznego picia kawy.

Popularność zdobyła kawiarnia otwarta w 1763 roku na Rynku Starego Miasta w Warszawie. W połowie XIX wieku, według przytaczanych danych, w stolicy działało już około 180 kawiarni, a w Krakowie ponad 50. To fragment większej opowieści, jaką jest historia kawy i jej stopniowego przenikania do codziennego życia.

Tak wyglądały wybrane wydarzenia związane z rozpowszechnianiem się kawy w Polsce, przytaczane w historycznych opisach:

KiedyCo się działo
1643 rokAndrzej Morsztyn pije kawę na Malcie.
Początek XVIII wiekuAntoni Momber uruchamia kawiarnię w Gdańsku.
1724 rokHenri Duval otwiera lokal w Warszawie.
1763 rokPopularność zdobywa kawiarnia na Rynku Starego Miasta w Warszawie.
1771 rokKlemens Branicki kupuje 356 kg kawy, według zachowanych ksiąg rachunkowych.
Połowa XIX wiekuW Warszawie działa około 180 kawiarni, a w Krakowie ponad 50.

O kawie po kolacji wspominano już w XVIII wieku

W XVIII-wiecznych opisach obyczajów znajdziemy wzmiankę o kawie po kolacji. Według jednego z przekazów gość, który miał już dość proponowanej zwyczajowo przez gospodarza wódki lub wina, wymawiał się ochotą na kawę. W ten sposób odmawiał dalszego picia alkoholu. Józef Epifani Minasowicz, wydawca Krusińskiego, promował na łamach „Monitora” picie kawy jako sposób na ograniczenie pijaństwa wśród szlachty i bogatego mieszczaństwa.

Opis ten dotyczy zwykłej kolacji i nie ma bezpośredniego związku z Wigilią. Pokazuje jednak, że już w XVIII wieku wspominano o kawie po kolacji.

W połowie XVIII wieku Krusiński, któremu przypisuje się napisanie pierwszej polskiej broszury poświęconej kawie, ostrzegał przed jej piciem przed snem.

Czy kawa w Wigilię była staropolskim zwyczajem?

Z opisów dawnych obyczajów wigilijnych wyłania się zupełnie inny obraz świątecznego wieczoru niż ten, który znamy dzisiaj. Opisy etnograficzne wskazują, że aż do kolacji wigilijnej zachowywano ścisły post. Na Pomorzu i Śląsku w ciągu dnia jadano śledzie popijane wodą, natomiast w Wielkopolsce spożywano żur.

Po zakończeniu wieczerzy przychodził czas wróżb. Nasłuchiwano szczekania psa, rzucano trzewikiem i odkrywano przedmioty ukryte pod talerzami. Wśród nich znajdowały się czepek, wianek, chleb i sól.

Na Lubelszczyźnie czas po kolacji wigilijnej był według przekazów okazją do psot i odwiedzania sąsiadów. Resztki świątecznych potraw zbierano dla zwierząt. Szczególne znaczenie przypisywano północy, kiedy według wierzeń miały dziać się cuda, a zwierzęta przemawiać ludzkim głosem.

W opisach dawnych zwyczajów, przywołujących prace Ogrodowskiej, Glogera i Kolberga, nie znajdziemy informacji o podawaniu kawy po wieczerzy. Oczywiście nie oznacza to, że w żadnym polskim domu jej wtedy nie wypito. Brakuje jednak podstaw, żeby uznać picie kawy za dawną polską tradycję wigilijną.

Jak kawa trafiła na współczesny stół wigilijny?

W badaniu CBOS z 2015 roku 86% respondentów uznawało, że kolacja wigilijna zachowuje postny charakter. Według omówienia wyników tego badania jedynym napojem wymienianym wśród skojarzeń ze świętami był kompot z suszu. Wskazywała go jedna osoba na sto.

Paczka kawy na blacie jasno palonej i osoba nalewa kawę do filiżanek - owocowy profil kawy widać na zdjeciu
Kawa nalewana z dzbanka do dwóch filiżanek Colbergcoffee na kuchennym blacie.

Można przypuszczać, że kawa po kolacji wigilijnej jest efektem upowszechnienia się picia kawy w polskich domach. Codzienny zwyczaj mógł z czasem przenieść się również na świąteczny stół. Nie wiemy jednak, kiedy dokładnie to nastąpiło.

Współcześnie po zakończeniu wieczerzy na stole pojawiają się makowce, keksy i pierniki. Do tych samych wypieków chętnie pijemy kawę także poza okresem świątecznym. Można więc przypuszczać, że wraz z podawaniem ciast po kolacji wigilijnej swoje miejsce na stole znalazła również kawa.

Niektóre rodziny piją kawę także w oczekiwaniu na pasterkę, czyli mszę odprawianą o północy z 24 na 25 grudnia.

Jaką kawę podać do makowca i pierników?

Do makowca proponujemy naszą świąteczną kawę z Peru o nutach słodkiej czekolady i migdałów prażonych na maśle. Do piernika wybralibyśmy naszą świąteczną kawę z Indii. W jej smaku znajdziemy kakao, delikatne przyprawy i prażone orzechy.

Przy większej liczbie gości możesz przygotować kawę przelewową i podać ją w dzbanku. Jeśli korzystasz z ekspresu, zapytaj wcześniej gości, kto woli kawę czarną, a kto z mlekiem. Najlepiej zaparzyć ją tuż przed podaniem świątecznych wypieków.

Jeśli zamierzasz podawać kawę w Wigilię późnym wieczorem, dobrze mieć w domu również ziarna pozbawione większości kofeiny. Dla osób, które chcą ograniczyć jej spożycie przed snem, odpowiednim wyborem będzie kawa bezkofeinowa. Dzięki temu nie muszą rezygnować z filiżanki kawy do świątecznego ciasta.

Najważniejsze wnioski

  • Kawa szeroko rozpowszechniła się w Polsce w czasach saskich i stopniowo stała się częścią codziennego życia Polaków.
  • Już w XVIII wieku wspominano o kawie po kolacji, jednak przekazy na ten temat nie dotyczą wieczerzy wigilijnej.
  • Dawne opisy obrzędów wigilijnych nie potwierdzają istnienia tradycji picia kawy po świątecznej kolacji.
  • Współczesny zwyczaj podawania kawy w święta najprawdopodobniej wynika z naszych codziennych przyzwyczajeń i podawania ciast po wieczerzy.

Świąteczne kawy z palarni Colbergcoffee

Na tegoroczny świąteczny stół proponujemy dwie kawy z naszej palarni. Wybraliśmy różne profile smakowe, które naszym zdaniem dobrze sprawdzą się w towarzystwie bożonarodzeniowych wypieków.

Świąteczny zestaw prezentowy z kawą, syropem i krówkami w kraftowym pudełku z czerwoną wstążką
Świąteczny zestaw prezentowy w kraftowym pudełku z czerwoną wstążką, zawierający Świąteczną Kawę, syrop do kawy i krówki.
  • Kawa Świąteczna Peru – ziarna odmiany Typica z regionu Chanchamayo, obróbka washed. W ich smaku znajdziesz słodką czekoladę i migdały prażone na maśle. Nasza propozycja do makowca.
  • Kawa Świąteczna Indie Monsooned – średnio palona kawa monsunowana z regionu Karnataka, o niskiej kwasowości. W jej smaku znajdziesz kakao, delikatne przyprawy i prażone orzechy. Polecamy ją szczególnie do pierników.

Jeżeli natomiast wybierasz kawę na prezent, przygotowaliśmy również Świąteczny zestaw prezentowy. W kraftowym pudełku umieściliśmy Kawę Świąteczną Peru (200 g), syrop do kawy (200 ml) oraz krówki (150 g).

Nowość!

Kawa z Peru

Kawa Świąteczna Peru

 Idealny prezent na Święta
od 37,00 zł
Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktu

Kawa z Indii

Kawa Świąteczna

średnio palonaKakao, przyprawy, prażone orzechy
od 41,00 zł
Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktu
Nowość
Czy kawa w Wigilię to tradycyjny polski zwyczaj?

Dostępne opisy dawnych obyczajów wigilijnych nie wspominają o piciu kawy po wieczerzy. Najprawdopodobniej jest to zwyczaj, który rozwinął się wraz z upowszechnieniem picia kawy w polskich domach i podawaniem jej do świątecznych ciast.

Od kiedy Polacy piją kawę?

Wzmianki o piciu kawy przez Polaków pochodzą już z XVII wieku. Napój szeroko rozpowszechnił się w czasach saskich, zdobywając popularność również wśród mieszczan i rzemieślników.

Czy dawniej wspominano o kawie po kolacji?

W jednym z XVIII-wiecznych opisów obyczajów gość po kolacji wymawiał się ochotą na kawę, gdy nie chciał już pić alkoholu. Opis dotyczy zwykłej kolacji i nie ma związku z Wigilią.

Jaka kawa najlepiej pasuje do świątecznych ciast?

Do makowca proponujemy naszą Kawę Świąteczną Peru o nutach słodkiej czekolady i migdałów prażonych na maśle. Do pierników polecamy Kawę Świąteczną Indie Monsooned o nutach kakao, delikatnych przypraw i prażonych orzechów.

Czy można pić kawę przed pasterką?

W niektórych domach pije się kawę podczas oczekiwania na pasterkę. Osobom, które chcą ograniczyć spożycie kofeiny o tak późnej porze, polecamy kawę bezkofeinową.

Przeczytaj też

Kawa w Wigilię: skąd wziął się zwyczaj kawy po kolacji?

Filiżanka kawy po wieczerzy wigilijnej wydaje się czymś zupełnie naturalnym. Dawne opisy polskich świąt nie

Micro mill: jak małe przetwórnie zmieniły kawę z Kostaryki

Przez niemal dwa stulecia Kostaryka budowała reputację producenta wysokiej jakości kawy. Dopiero małe przetwórnie pozwoliły

Kwasy w kawie: cytryna, jabłko i ocet w jednej filiżance

Cytrynowy, jabłkowy i octowy to trzy kwasy w kawie o różnym charakterze. Palenie zmienia ich

Kawa z Papui-Nowej Gwinei: historia, regiony i smak

Od 18 plantacji z nasion jamajskiej Blue Mountain do tysięcy drobnych gospodarstw. Poznaj historię, regiony

Espresso raz szybko, raz wolno: kiedy ruszać młynek?

Ta sama kawa, niezmienione ustawienie młynka, a espresso raz płynie szybciej, raz wolniej. Zobacz, co

WDT: co to jest i jak rozprowadzić kawę igłą w sitku?

WDT, czyli Weiss Distribution Technique: jak według Scotta Rao rozbijać grudki kawy igłą w sitku,

Monsooned Malabar: co to jest kawa monsunowana?

Monsooned Malabar to kawa z Indii, której ziarna przez trzy lub cztery miesiące chłoną wilgoć

Preinfuzja espresso: co daje i czy warto?

Preinfuzja espresso: co daje, a czego nie daje. Rodzaje preinfuzji, ciśnienie i czas na start

Dodaj komentarz

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA. Obowiązują Polityka prywatności i Warunki korzystania Google.