Gdybyśmy zasiedli do staropolskiej wieczerzy wigilijnej, moglibyśmy się zdziwić, jak wyglądał jej koniec. Dzisiaj kawa w Wigilię jest dla wielu z nas naturalnym dopełnieniem świątecznej kolacji. W naszej palarni Colbergcoffee pod Kołobrzegiem postanowiliśmy przyjrzeć się początkom tego zwyczaju. W dawnych opisach obrzędów wigilijnych nie znaleźliśmy jednak żadnej wzmianki o podawaniu kawy po wieczerzy.
Żeby zrozumieć, skąd wzięła się filiżanka kawy na świątecznym stole, trzeba przyjrzeć się dwóm rzeczom: historii picia kawy w polskich domach oraz temu, jak spędzano czas po kolacji wigilijnej. Kiedy zestawimy ze sobą te historie, łatwiej będzie zrozumieć współczesny zwyczaj podawania kawy do makowca, pierników i innych świątecznych wypieków.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Jak kawa trafiła do Polski i stała się codziennym napojem Polaków.
- Jak dawniej spędzano wieczór wigilijny i skąd mógł się wziąć zwyczaj picia kawy po wieczerzy.
- Jaką kawę wybrać do świątecznych ciast i podać gościom w Wigilię.
Historia kawy w Polsce. Od tureckiego napoju do domowej filiżanki
Według historycznych przekazów kawa trafiała do Polski z Turcji przez Kamieniec Podolski i Lwów. W XVII wieku pito ją po turecku, gęstą i mętną. Jeden z opisów wspomina o cedzeniu kawy podczas picia przez kostkę cukru trzymaną w zębach.
Andrzej Morsztyn miał pić kawę na Malcie w 1643 roku. Należał jednak do przeciwników tego napoju. Kawa szeroko rozpowszechniła się w Polsce w czasach saskich.
Na początku XVIII wieku pojawiały się wzmianki o kawie w kalendarzach i traktatach medycznych. Zalecano jej picie między innymi przy dolegliwościach żołądka. Takie informacje znajdujemy w publikacjach z Zamościa z 1703 roku, Częstochowy z 1707 roku oraz Krakowa z 1716 roku.
Zwyczaje związane z piciem kawy dobrze oddaje Jędrzej Kitowicz w swoim „Opisie obyczajów za panowania Augusta III”. Według niego kawa stała się ulubionym napojem rzemieślników i mieszczan. Ubożsi przygotowywali napoje z palonej pszenicy lub cykorii i dodawali do nich mleko. Kitowicz wspomina również, że u kobiet poranna kawa wypierała spożywaną wcześniej na śniadanie polewkę piwną.
Zmieniało się także podejście do picia kawy poza domem. Z historycznych opisów wynika, że na początku XVIII wieku Antoni Momber uruchomił kawiarnię w Gdańsku. Próba otwarcia podobnego lokalu przez Francuza Henriego Duvala w Warszawie w 1724 roku zakończyła się bankructwem. Warszawiacy nie byli wówczas chętni do publicznego picia kawy.
Popularność zdobyła kawiarnia otwarta w 1763 roku na Rynku Starego Miasta w Warszawie. W połowie XIX wieku, według przytaczanych danych, w stolicy działało już około 180 kawiarni, a w Krakowie ponad 50. To fragment większej opowieści, jaką jest historia kawy i jej stopniowego przenikania do codziennego życia.
Tak wyglądały wybrane wydarzenia związane z rozpowszechnianiem się kawy w Polsce, przytaczane w historycznych opisach:
| Kiedy | Co się działo |
|---|---|
| 1643 rok | Andrzej Morsztyn pije kawę na Malcie. |
| Początek XVIII wieku | Antoni Momber uruchamia kawiarnię w Gdańsku. |
| 1724 rok | Henri Duval otwiera lokal w Warszawie. |
| 1763 rok | Popularność zdobywa kawiarnia na Rynku Starego Miasta w Warszawie. |
| 1771 rok | Klemens Branicki kupuje 356 kg kawy, według zachowanych ksiąg rachunkowych. |
| Połowa XIX wieku | W Warszawie działa około 180 kawiarni, a w Krakowie ponad 50. |
O kawie po kolacji wspominano już w XVIII wieku
W XVIII-wiecznych opisach obyczajów znajdziemy wzmiankę o kawie po kolacji. Według jednego z przekazów gość, który miał już dość proponowanej zwyczajowo przez gospodarza wódki lub wina, wymawiał się ochotą na kawę. W ten sposób odmawiał dalszego picia alkoholu. Józef Epifani Minasowicz, wydawca Krusińskiego, promował na łamach „Monitora” picie kawy jako sposób na ograniczenie pijaństwa wśród szlachty i bogatego mieszczaństwa.
Opis ten dotyczy zwykłej kolacji i nie ma bezpośredniego związku z Wigilią. Pokazuje jednak, że już w XVIII wieku wspominano o kawie po kolacji.
W połowie XVIII wieku Krusiński, któremu przypisuje się napisanie pierwszej polskiej broszury poświęconej kawie, ostrzegał przed jej piciem przed snem.
Czy kawa w Wigilię była staropolskim zwyczajem?
Z opisów dawnych obyczajów wigilijnych wyłania się zupełnie inny obraz świątecznego wieczoru niż ten, który znamy dzisiaj. Opisy etnograficzne wskazują, że aż do kolacji wigilijnej zachowywano ścisły post. Na Pomorzu i Śląsku w ciągu dnia jadano śledzie popijane wodą, natomiast w Wielkopolsce spożywano żur.
Po zakończeniu wieczerzy przychodził czas wróżb. Nasłuchiwano szczekania psa, rzucano trzewikiem i odkrywano przedmioty ukryte pod talerzami. Wśród nich znajdowały się czepek, wianek, chleb i sól.
Na Lubelszczyźnie czas po kolacji wigilijnej był według przekazów okazją do psot i odwiedzania sąsiadów. Resztki świątecznych potraw zbierano dla zwierząt. Szczególne znaczenie przypisywano północy, kiedy według wierzeń miały dziać się cuda, a zwierzęta przemawiać ludzkim głosem.
W opisach dawnych zwyczajów, przywołujących prace Ogrodowskiej, Glogera i Kolberga, nie znajdziemy informacji o podawaniu kawy po wieczerzy. Oczywiście nie oznacza to, że w żadnym polskim domu jej wtedy nie wypito. Brakuje jednak podstaw, żeby uznać picie kawy za dawną polską tradycję wigilijną.
Jak kawa trafiła na współczesny stół wigilijny?
W badaniu CBOS z 2015 roku 86% respondentów uznawało, że kolacja wigilijna zachowuje postny charakter. Według omówienia wyników tego badania jedynym napojem wymienianym wśród skojarzeń ze świętami był kompot z suszu. Wskazywała go jedna osoba na sto.
Można przypuszczać, że kawa po kolacji wigilijnej jest efektem upowszechnienia się picia kawy w polskich domach. Codzienny zwyczaj mógł z czasem przenieść się również na świąteczny stół. Nie wiemy jednak, kiedy dokładnie to nastąpiło.
Współcześnie po zakończeniu wieczerzy na stole pojawiają się makowce, keksy i pierniki. Do tych samych wypieków chętnie pijemy kawę także poza okresem świątecznym. Można więc przypuszczać, że wraz z podawaniem ciast po kolacji wigilijnej swoje miejsce na stole znalazła również kawa.
Niektóre rodziny piją kawę także w oczekiwaniu na pasterkę, czyli mszę odprawianą o północy z 24 na 25 grudnia.
Jaką kawę podać do makowca i pierników?
Do makowca proponujemy naszą świąteczną kawę z Peru o nutach słodkiej czekolady i migdałów prażonych na maśle. Do piernika wybralibyśmy naszą świąteczną kawę z Indii. W jej smaku znajdziemy kakao, delikatne przyprawy i prażone orzechy.
Przy większej liczbie gości możesz przygotować kawę przelewową i podać ją w dzbanku. Jeśli korzystasz z ekspresu, zapytaj wcześniej gości, kto woli kawę czarną, a kto z mlekiem. Najlepiej zaparzyć ją tuż przed podaniem świątecznych wypieków.
Jeśli zamierzasz podawać kawę w Wigilię późnym wieczorem, dobrze mieć w domu również ziarna pozbawione większości kofeiny. Dla osób, które chcą ograniczyć jej spożycie przed snem, odpowiednim wyborem będzie kawa bezkofeinowa. Dzięki temu nie muszą rezygnować z filiżanki kawy do świątecznego ciasta.
Najważniejsze wnioski
- Kawa szeroko rozpowszechniła się w Polsce w czasach saskich i stopniowo stała się częścią codziennego życia Polaków.
- Już w XVIII wieku wspominano o kawie po kolacji, jednak przekazy na ten temat nie dotyczą wieczerzy wigilijnej.
- Dawne opisy obrzędów wigilijnych nie potwierdzają istnienia tradycji picia kawy po świątecznej kolacji.
- Współczesny zwyczaj podawania kawy w święta najprawdopodobniej wynika z naszych codziennych przyzwyczajeń i podawania ciast po wieczerzy.
Świąteczne kawy z palarni Colbergcoffee
Na tegoroczny świąteczny stół proponujemy dwie kawy z naszej palarni. Wybraliśmy różne profile smakowe, które naszym zdaniem dobrze sprawdzą się w towarzystwie bożonarodzeniowych wypieków.
- Kawa Świąteczna Peru – ziarna odmiany Typica z regionu Chanchamayo, obróbka washed. W ich smaku znajdziesz słodką czekoladę i migdały prażone na maśle. Nasza propozycja do makowca.
- Kawa Świąteczna Indie Monsooned – średnio palona kawa monsunowana z regionu Karnataka, o niskiej kwasowości. W jej smaku znajdziesz kakao, delikatne przyprawy i prażone orzechy. Polecamy ją szczególnie do pierników.
Jeżeli natomiast wybierasz kawę na prezent, przygotowaliśmy również Świąteczny zestaw prezentowy. W kraftowym pudełku umieściliśmy Kawę Świąteczną Peru (200 g), syrop do kawy (200 ml) oraz krówki (150 g).
Czy kawa w Wigilię to tradycyjny polski zwyczaj?
Dostępne opisy dawnych obyczajów wigilijnych nie wspominają o piciu kawy po wieczerzy. Najprawdopodobniej jest to zwyczaj, który rozwinął się wraz z upowszechnieniem picia kawy w polskich domach i podawaniem jej do świątecznych ciast.
Od kiedy Polacy piją kawę?
Wzmianki o piciu kawy przez Polaków pochodzą już z XVII wieku. Napój szeroko rozpowszechnił się w czasach saskich, zdobywając popularność również wśród mieszczan i rzemieślników.
Czy dawniej wspominano o kawie po kolacji?
W jednym z XVIII-wiecznych opisów obyczajów gość po kolacji wymawiał się ochotą na kawę, gdy nie chciał już pić alkoholu. Opis dotyczy zwykłej kolacji i nie ma związku z Wigilią.
Jaka kawa najlepiej pasuje do świątecznych ciast?
Do makowca proponujemy naszą Kawę Świąteczną Peru o nutach słodkiej czekolady i migdałów prażonych na maśle. Do pierników polecamy Kawę Świąteczną Indie Monsooned o nutach kakao, delikatnych przypraw i prażonych orzechów.
Czy można pić kawę przed pasterką?
W niektórych domach pije się kawę podczas oczekiwania na pasterkę. Osobom, które chcą ograniczyć spożycie kofeiny o tak późnej porze, polecamy kawę bezkofeinową.
Przeczytaj też
Kawa w Wigilię: skąd wziął się zwyczaj kawy po kolacji?
Filiżanka kawy po wieczerzy wigilijnej wydaje się czymś zupełnie naturalnym. Dawne opisy polskich świąt nie
lis
Micro mill: jak małe przetwórnie zmieniły kawę z Kostaryki
Przez niemal dwa stulecia Kostaryka budowała reputację producenta wysokiej jakości kawy. Dopiero małe przetwórnie pozwoliły
lis
Kwasy w kawie: cytryna, jabłko i ocet w jednej filiżance
Cytrynowy, jabłkowy i octowy to trzy kwasy w kawie o różnym charakterze. Palenie zmienia ich
lis
Kawa z Papui-Nowej Gwinei: historia, regiony i smak
Od 18 plantacji z nasion jamajskiej Blue Mountain do tysięcy drobnych gospodarstw. Poznaj historię, regiony
lis
Espresso raz szybko, raz wolno: kiedy ruszać młynek?
Ta sama kawa, niezmienione ustawienie młynka, a espresso raz płynie szybciej, raz wolniej. Zobacz, co
lis
WDT: co to jest i jak rozprowadzić kawę igłą w sitku?
WDT, czyli Weiss Distribution Technique: jak według Scotta Rao rozbijać grudki kawy igłą w sitku,
lis
Monsooned Malabar: co to jest kawa monsunowana?
Monsooned Malabar to kawa z Indii, której ziarna przez trzy lub cztery miesiące chłoną wilgoć
lis
Preinfuzja espresso: co daje i czy warto?
Preinfuzja espresso: co daje, a czego nie daje. Rodzaje preinfuzji, ciśnienie i czas na start
lis





















Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA. Obowiązują Polityka prywatności i Warunki korzystania Google.